Ga naar de inhoud 
Een openhaard is een vuurplaats, en juist op plekken waar hitte vrijkomt werd vroeger graag asbest toegepast. Het materiaal was brandwerend, isolerend en goedkoop, en die eigenschappen kwamen rond een haard goed van pas. Het gevolg is dat een openhaard in een oudere woning een reële kans op asbest met zich meebrengt, en dat een sloop daar niet zomaar kan beginnen.
Dit artikel legt uit op welke plekken asbest in een oude openhaard kan zitten, hoe je een vermoeden herkent, welk wettelijk traject je moet volgen voordat er gesloopt mag worden, en wat dat traject globaal kost. Omdat de openhaard en de schoorsteen het rookkanaal delen, hangt dit nauw samen met het artikel over asbest in een oude schoorsteen; dit artikel kijkt vooral naar de openhaard en de schouw binnenshuis. Voor de kosten van de verwijdering zelf is het artikel over wat een openhaard verwijderen kost de plek om verder te lezen.
Hoe groot is de kans?
De kans op asbest in een openhaard hangt sterk samen met het bouwjaar van de woning. In Nederland is het toepassen van asbest sinds 1994 verboden; voor die tijd werd het volop gebruikt. Grofweg geldt: in een woning van na 1994 is de kans op asbest klein, en hoe ouder de woning daarvoor, hoe groter de kans dat er ergens asbest is verwerkt.
De jaren zestig en zeventig vormen daarbij de periode waarin asbest het meest rond haarden en rookkanalen werd toegepast; een openhaard uit die jaren verdient dan ook extra aandacht. Maar ook oudere en wat nieuwere woningen van voor het verbod kunnen asbest bevatten, vaak in de vorm van pakkingrestanten. De vuistregel is eenvoudig: bij een woning van voor 1994 ga je uit van een mogelijke asbestverdenking, en laat je dat onderzoeken voordat de sloop begint. Een inventarisatie vooraf is altijd voordeliger dan een asbestvondst midden in een lopende sloop.
Drie plekken waar asbest kan zitten
In en rond een openhaard zijn er drie plekken waar asbest zich het vaakst bevindt. Het diagram geeft ze weer.
De eerste plek zijn de pakkingen in deurtjes en luikjes. Oudere openhaarden hebben soms een inspectieluikje of een deurtje, en de pakking die de naad daarvan afdicht, kan asbesthoudend zijn: een witgrijs, koordachtig materiaal dat de warmte moest keren. Een verwant geval is het afdichtkoord rond het glas van een gesloten haard of een deurtje met een ruitje; ook dat koord werd gemaakt om hitte te keren en kan asbest bevatten. Het gaat telkens om een kleine hoeveelheid, maar asbest is asbest en vraagt dezelfde zorgvuldige aanpak.
De tweede plek is de isolatie achter de schouw. Rond het rookkanaal achter de schouwwand werd asbesthoudende isolatie aangebracht als brandwering: een wit tot grijs, vezelig materiaal in plaat- of mantelvorm. Die isolatie komt vaak pas in beeld als de schouwwand wordt weggehaald. De derde plek is de asbestcement rookkanaalpijp: het deel van het rookkanaal dat van de openhaard naar de schoorsteen loopt, kan van asbestcement zijn gemaakt, herkenbaar als een grijze, harde cementachtige pijp. Dit laatste raakt direct aan de schoorsteen; het artikel over asbest in een oude schoorsteen gaat daar dieper op in.
Hoe herken je asbest?
Het eerlijke antwoord is: met zekerheid kun je dat zelf niet. Een visuele inspectie geeft hooguit een sterke indicatie, geen uitsluitsel. Er zijn wel een paar aanwijzingen, maar geen ervan is op zichzelf bewijs.
Aanwijzingen zitten in de materiaaleigenschappen: een asbesthoudende pakking is vaak een witgrijs, koordachtig materiaal, asbesthoudende isolatie is wit tot grijs en vezelig, en asbestcement is grijs, hard maar bros, en breekt eerder dan dat het buigt, met een vezelig breukvlak. Ook de plek en functie tellen mee: een brandwerende toepassing rond de haard, een pakking in een deurrand, of een isolatiemantel rond het rookkanaal passen bij hoe asbest werd gebruikt. En de combinatie is het sterkst: een woning van voor 1994 plus een typisch materiaal op een typische plek geeft een serieuze verdenking.
Maar let op wat níét betrouwbaar is. Een visueel oordeel zonder laboratoriumanalyse is onbetrouwbaar, want veel gewone cement- en isolatiematerialen lijken op asbest. Alleen een laboratoriumanalyse van een monster geeft volledige zekerheid.
Er is nog een onderscheid dat ertoe doet: dat tussen hechtgebonden en niet-hechtgebonden asbest. Bij hechtgebonden asbest zitten de vezels stevig vast in een bindmiddel; een asbestcement rookkanaalpijp is daar een voorbeeld van. Bij niet-hechtgebonden asbest zitten de vezels los in een zachte of brokkelige structuur, waardoor ze veel makkelijker vrijkomen. Juist de pakkingen en de zachte isolatie rond een openhaard vallen vaak in die laatste categorie, en dat maakt ze risicovoller dan de harde cementpijp. Het onderscheid bepaalt mede het risiconiveau en daarmee hoe zwaar de aanpak moet zijn, en het is een reden te meer waarom dit werk bij een gecertificeerd bedrijf hoort.
Asbest is niet vanzelf gevaarlijk: het risico ontstaat zodra de vezels vrijkomen en kunnen worden ingeademd. Intact, vastgebonden materiaal in goede staat kan relatief ongevaarlijk lijken, maar juist bij het boren, zagen en breken van een sloop komen die vezels massaal vrij. Dat is precies waarom een openhaardsloop in een oudere woning zo'n risicomoment is. De grootste fout is dan ook het wegwuiven van de verdenking: "het is vast niets" of "we kijken wel hoe het loopt". Bij een woning van voor 1994 hoort de inventarisatie er te liggen voordat er aan de openhaard wordt begonnen. Raak verdacht materiaal niet aan, neem nooit zelf een monster, en haal geen pakking of isolatie op eigen houtje weg; bij twijfel leg je het werk stil en schakel je een gecertificeerd bedrijf in. De kosten van een inventarisatie vallen volledig weg tegen die van het saneren van een woning die door onzorgvuldig sloopwerk besmet is geraakt.
Het wettelijke traject
Voor het slopen van een openhaard in een woning van voor 1994 geldt een vast traject, dat in een aantal stappen verloopt. Het is wettelijk vastgelegd en niet vrijblijvend.
- Asbestinventarisatie
Een gecertificeerd inventarisatiebedrijf neemt monsters van de verdachte materialen, laat die in een laboratorium analyseren en stelt een rapport op met de locatie, de hoeveelheid en het type asbest. Dit onderzoek is voor de sloop van een oudere woning verplicht.
- Sloopmelding bij de gemeente
Wordt er asbest aangetroffen, dan volgt een sloopmelding bij de gemeente, met het inventarisatierapport erbij. Informeer bij je gemeente naar de actuele procedure.
- Sanering door een gecertificeerd bedrijf
De verwijdering van het asbest gebeurt door een gecertificeerd saneringsbedrijf, dat werkt in een afgeschermde ruimte met onderdruk, beschermende kleding, gefilterde afzuiging en speciale verpakking. Tijdens de sanering vinden er geen andere bouwactiviteiten in de woning plaats.
- Vrijgavemeting
Na de sanering controleert een onafhankelijk laboratorium met een luchtmeting of de ruimte vezelvrij is. Is dat het geval, dan volgt een vrijgavecertificaat. Pas met dat certificaat mag de gewone sloop verdergaan.
- Reguliere openhaardsloop
Vanaf de vrijgave kan de gewone openhaardverwijdering worden uitgevoerd: de haard, de schouw en wat er verder weg moet. De ruimte is dan veilig om in te werken.
Wat kost het asbesttraject?
Het asbesttraject brengt een eigen kostenplaatje met zich mee, dat bovenop de gewone kosten van de openhaardverwijdering komt. Het bestaat uit een paar onderdelen: de inventarisatie vooraf, de sanering zelf, en de vrijgavemeting achteraf, met soms nog een kostenpost voor de sloopmelding.
De grootste post is de sanering zelf, en die hangt sterk af van de hoeveelheid en het type asbest: een kleine pakking in een luikje is een beperkte klus, terwijl een uitgebreide laag asbesthoudende isolatie achter de schouw een zwaardere en duurdere sanering vraagt. Wat de zwaarte en daarmee de prijs mede bepaalt, is de risicoklasse: asbesttoepassingen worden ingedeeld in klassen naar hoe makkelijk er vezels vrijkomen, en een hogere klasse betekent zwaardere maatregelen. Een gecertificeerd bedrijf kan op basis van het inventarisatierapport een gerichte prijsopgave doen, want dan is bekend wat er precies zit en hoeveel.
Belangrijk om te beseffen: de kosten van het asbesttraject zijn aanzienlijk, maar ze vallen volledig in het niet bij de gevolgen van een asbestbesmetting door onzorgvuldig sloopwerk. Wie zonder inventarisatie gaat slopen en bij het breken van asbesthoudend materiaal vezels vrijmaakt, kan te maken krijgen met het saneren van de hele woning, en met kosten die een veelvoud zijn van een net uitgevoerd traject. Het traject is dus geen overbodige formaliteit, maar een verzekering tegen een veel duurder scenario.
Het traject in één hand
Het asbesttraject loopt langs verschillende gespecialiseerde partijen: een gecertificeerd bedrijf voor de inventarisatie, een gecertificeerd bedrijf voor de sanering, en een onafhankelijk laboratorium voor de vrijgavemeting. Voor wie daar zelf doorheen moet navigeren, is dat een hoop afstemming.
In de praktijk neemt een sloopbedrijf dat met asbest werkt die coördinatie vaak uit handen. Dan wordt het hele traject als één geheel geregeld: de inventarisatie, de sloopmelding, de sanering, de vrijgavemeting en de reguliere openhaardsloop, met één aanspreekpunt en een sluitende planning. Dat scheelt niet alleen regelwerk, maar zorgt er ook voor dat de stappen in de juiste volgorde en zonder gaten op elkaar aansluiten. Vraag bij een oudere woning dus na of de sloper het asbesttraject in zijn geheel kan verzorgen.
De samenhang met de schoorsteen
Asbest in de openhaard staat zelden helemaal los van de schoorsteen. De openhaard en de schoorsteen delen het rookkanaal, en dat kanaal loopt van de haard binnenshuis tot boven het dak. Asbest in een asbestcement rookkanaalpijp of in de isolatie eromheen kan daardoor zowel laag, bij de openhaard, als hoger, in de schoorsteen, voorkomen.
Een asbestinventarisatie kijkt daarom niet alleen naar de haard zelf, maar naar het hele traject van de haard tot de schoorsteen. Wie de openhaard laat verwijderen en daarbij ook het rookkanaal aanpakt, krijgt dus mogelijk met asbest op meerdere plekken te maken. Het artikel over asbest in een oude schoorsteen behandelt het schoorsteendeel uitgebreider; samen geven de twee artikelen het volledige beeld.
Veelgestelde vragen
Zit er asbest in een oude openhaard?
In woningen uit de bouwperiode tussen ongeveer het midden van de jaren vijftig en 1994 is er een reële kans op asbest in of rond de openhaard. Het zit vooral in de pakkingen van oude deurtjes en luikjes, in de isolatie achter de schouw, en in een asbestcement rookkanaalpijp. Alleen een inventarisatie door een gecertificeerd bedrijf geeft zekerheid; visueel is asbest niet betrouwbaar vast te stellen.
Hoe herken je asbest in een oude openhaard?
Aanwijzingen zijn een witgrijze, koordachtige pakking in de rand van een deurtje of luikje, een vezelig isolatiemateriaal achter de schouw, of een grijze cementachtige rookkanaalpijp. Die wijzen op een mogelijke asbesttoepassing, vooral bij een woning van voor 1994. Zekerheid geeft dat niet: alleen een laboratoriumanalyse van een monster geeft uitsluitsel.
Mag je zelf asbest uit een openhaard halen?
Voor asbest in een openhaard, zoals pakkingen, isolatie of een asbestcement pijp, is dat niet raadzaam en doorgaans niet toegestaan. Dit type toepassing valt vaak in een hogere risicoklasse en vraagt een gecertificeerd saneringsbedrijf. Zelf het materiaal losmaken brengt juist vezels in de lucht. Vraag de actuele regels na bij je gemeente of een gecertificeerd bedrijf.
Wat kost het verwijderen van asbest uit een openhaard?
Het asbesttraject bestaat uit een aantal kostenposten: de inventarisatie vooraf, de sanering zelf en een vrijgavemeting achteraf. De saneringskosten hangen sterk af van de hoeveelheid en het type asbest. Het traject komt bovenop de gewone kosten van de openhaardverwijdering; een gecertificeerd bedrijf kan op basis van de inventarisatie een gerichte prijsopgave doen.
Hoe lang duurt een asbesttraject bij een openhaard?
Reken op meerdere weken tussen het eerste vermoeden en het moment waarop de reguliere openhaardsloop kan beginnen. De inventarisatie met laboratoriumanalyse kost een aantal werkdagen, de sloopmelding een aantal dagen, de sanering zelf doorgaans een dagdeel tot enkele dagen, en de vrijgavemeting nog een werkdag. De exacte doorlooptijd verschilt per situatie.
Hangt asbest in de openhaard samen met asbest in de schoorsteen?
Ja, die twee hangen samen. De openhaard en de schoorsteen delen het rookkanaal, en asbest in een asbestcement rookkanaalpijp of in de isolatie eromheen kan zowel bij de openhaard binnenshuis als hoger in de schoorsteen voorkomen. Een inventarisatie kijkt daarom naar het hele traject van haard tot schoorsteen.
